ورود

آشنایی با رقص سماع

رقص سماع (Sema Töreni)، که یک مراسم عرفانی و نماد درجات رسیدن به خدا می باشد، حاوی مضامین و عناصر دینی است. این رقص در حالی دارای آداب و رسوم خاص و مختص به خود می باشد که در زمان «مولانا جلال الدین بلخی (586-652 هجری شمسی)، به دور از این تشریفات امروزی بوده است. مراسم رقص سماع، هر ساله از زمان «سلطان ولد (Sultan Veled)» و «اولو عارف چلبی (Ulu Arif Çelebi)» به صورت منظم برگزار شده و گردشگران و علاقه مندان زیادی را از سراسر دنیا به خود جلب می کند.

معنای لغوی و اصطلاحی سماع


سماع که در لغت به معنای در لغت به معنی «شنیدن، شنوایی و آوای گوش‌ نواز» می باشد، در اصطلاح صوفیان، به معنای «خواندن آواز یا ترانه عرفانی» توسط «قوال یا قوالان (گاه همراه با نغمه ساز)» جهت به وجد آوردن شنوندگان در مجالس است. در یک تعریف دیگر، با توجه به اینکه این مراسم نهایتا به رقص و دست افشانی می‌ انجامد، برخی آن را مجموعه ای از: قوالی، نغمه سازی، به وجد آمدن (به خلسه رفتن)، و رقص، می دانند؛ این واژه در شاهنامه نیز، به آن اشاره شده و معنای «پرستش با وجد» می باشد.


پیشینه رقص سماع


این رقص که به عنوان یکی از بدعت های صوفیان شناخته می شود، پیشینه ای بس فراتر از عارفان صوفی داشته و بنا بر آنچه در شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی آمده، قدمت رقص سماع به پادشاه ایران یعنی «خسرو کیانی» و فرهنگ آریایی برگشته و حتی در تورات و فرهنگ یهود، به «رقص سماع داوود» و در انجیل به «رقص سماع و حضرت مریم» نیز، اشاره شده است.

پس از ظهور اسلام و رسمی شدن مذهب شیعه در دوره حکومت صفویان، مجددا صوفی گری و عرفانی که آمیخته با برخی مضامین اسلامی است، رواج یافته و به مرور با فاصله گرفتن از مفاهیم اسلامی و دینی، جلوه و مفهومی جدید به خود گرفت و به عنوان یک «بدعت» شناخته گردید.


رقص سماع


رقص سماع در زمان مولانا


شاید بتوان توجه مولانا جلال الدین بلخی به رقص سماع را یکی از اصلی ترین دلایل جاودانه شدن این رقص و محبوبیت آن در طول زمان دانست. بر این اساس و بنا بر روایات موجود، انجام رقص سماع توسط مولانا، به توصیه شمس تبریزی و جهت تسهیل در ارتباط به عالم معنا، صورت گرفته است. گفته شده، مولانا با صدای چکش «صلاح الدین زرکوب (Salah al-Din Zarkub)»، شروع به پایکوبی و رقص سماع می‌ کرده و با ورود به حالت خلسه، می توانست با عالم معنا ارتباط برقرا کند.


بدعت گذاری در رقص سماع


شاید بتوان بدعت در قوانین و قواعد سماع را به دوره «پیرعادل چلبی (Pir Adil Çelebi)» نسبت داده که پس از تغییراتی که در این دوره در رقص سماع اعمال گردیده، تا به امروز نیز حفظ گردیده است. بر این اساس، می توان گفت فرهنگ «مولویسم (Mevlevism)»، بویژه مراسم سماع که در قرن سیزدهم پدید آمد، به بخش مهمی از تاریخ و فرهنگ ترکیه تبدیل شد؛ این مراسم که امروزه شامل بخش هایی چون: نعت، نی، پیشرو، دور ولدی (Devr-i Veledî)، و چهار صلوات است، در کنار یکدیگر معانی عرفانی متفاوتی دارا هستند.

خواندن سرودهایی با آهنگسازی پیرعادل چلبی توسط گروه کر و استفاده از سازهایی مانند: نی، نقاره و عود، اجرای اشعار فارسی مولانا توسط گروه موسیقی، تلاوت نعت شریف در مدح حضرت محمد (ص)، نواختن نی و نهایتا انجام رقص سماع، از مراحل امروزی این مراسم در ترکیه می باشد.


رقص سماع در ترکیه


معنای حرکات در رقص سماع


در رقص سماع، «چرخیدن به دور خود (Devr-i Veledî)» توصیف رستاخیز پس از مرگ بوده و سماع گر در حین انجام آن، جامه خود را درآورده و خود را از امور دنیوی رها می کند. بخش «سلام (Selâm)» نیز در این مراسم شامل چهار بخش است که عبارتند از: نخستین سلام به عنوان تحقق بندگی انسان، دومین سلام به عنوان مدح قدرت پروردگار، سومین سلام به عنوان رسیدن از مدح خداوند به عشق وی، و سلام آخر به عنوان بازگشت انسان به بندگی؛ این مراسم با تلاوت قرآن کریم و دعا به پایان می رسد.


موارد نمادین در رقص سماع


در رقص سماع، سماع گر ها به عنوان نمادی از چرخش افلاک بوده و فردی که به عنوان بزرگ سماع گرها یا پیر (Semazenbaşı)، در میان آنها می رقصد، موجب می گردد فاصله بین سایر رقصنده ها، به درستی حفظ گردد. همچنین، با توجه به اینکه محیط این رقص به شکل دایره می باشد، از آن به عنوان جهان، سماع گرها به عنوان سیارات و بزرگ آنها به عنوان خورشید، در نظر گرفته می شوند.

انجام حرکت چرخش در حین سماع، به معنای حضور خداوند در همه مکان ها و جهات بوده و کوبیدن پا بر زمین، به منزله زیرپا گذاشتن خواسته های نفسانی است. همچنین، باز کردن دست ها نشان دهنده تلاش برای رسیدن به کمال بوده و که باید کف دست راست رو به بالا و سمت آسمان و کف دست چپ رو به پایین و زمین باشد؛ این حرکت به معنای قرار گرفتن در میان عالم معنا (خداوند)، و زمین به عنوان واسط می باشد؛ به عبارت دیگر، سماع گر آنچه از خدا می گیرد، به زمین و سایر انسان ها بدون آنکه چیزی برای خود نگه دارد، می بخشد.


زمان برگزاری مراسم رقص سماع در ترکیه


هر ساله، مراسم سماع در ترکیه حداقل دو بار در هفته در طول ماه های تابستان و بویژه در شهرهای قونیه و استانبول، برگزار می شود. این مراسم که به آن «شب عروس (Şeb-i Arus)» نیز گفته می شد، در واقع شب درگذشت مولانا جلال الدین محمد بلخی و مصادف با 17 دسامبر بوده که شب دیدار بنده با پروردگارش نیز محسوب می شود. مراسم رقص سماع در سال 2008 و به مناسبت هشتصدمین سالگرد تولد مولانا، در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت در یونسکو، به ثبت رسید.


تهیه و ترجمه: فرناز ممقانی و تایماز گلزار

منبع: aregem.ktb.gov.tr

relatedArticles

logo-samandehi